Psycholoog en stressonderzoeker Rebecca Vandenabeele had lange tijd een overvolle agenda: een drukke praktijk, een gezin en maandenlang slechte nachten. Tot haar lichaam op de rem trapte — ze kreeg een burn-out.
Haar persoonlijke verhaal beschrijft ze in De burn-out reset (2025), dat ze samen schreef met Caroliene Hamming. Wat mij betreft nu al een klassieker: een van de meest complete boeken over burn-out die ik ken.
Na haar herstel koos Rebecca voor een andere balans. Ze werkt niet langer fulltime als psycholoog, maar doet deeltijd onderzoek naar chronische stress. Minder agendadruk, meer eigen regie — en gelukkig voor ons: nóg meer kennis over hoe burn-out ontstaat én hoe je het kunt voorkomen.
In de Burn-out Survival Podcast (aflevering 48: Chronische stress en burn-out) vertelde ze dat we haar onderzoeksresultaten mochten delen zodra ze gepubliceerd waren.
Dat moment is nu daar.
Hier zijn de nieuwste inzichten.
Waarom kennis over chronische stress zo belangrijk is
Over burn-out bestaan nog altijd veel vragen.
De diagnose is lastig te stellen. Niet elk land — en zelfs niet elke arts in Nederland — erkent burn-out als afzonderlijke aandoening. Bovendien overlapt het sterk met angststoornissen, depressie en zelfs overgangsklachten.
Dus: bestaat burn-out wel echt als eigen syndroom?
Wat we wél zeker weten:
burn-out ontstaat door chronische stress.
En precies daar brengt dit nieuwe onderzoek helderheid.
Chronische stress is méér dan psychisch
Misschien denk je: logisch toch?
En nu is het ook wetenschappelijk bevestigd:
Chronische stress is niet alleen psychisch — het heeft óók een lichamelijke én sociale component.
Het ontstaat door een samenspel van drie factoren. Dit noemen we het biopsychosociaal model. Vanuit dit perspectief is burn-out beter te begrijpen.
1. Psychische factoren
Bijvoorbeeld:
- perfectionisme
- groot verantwoordelijkheidsgevoel
- moeite met grenzen stellen
- het gevoel niet goed genoeg te zijn
- onverwerkt leed of trauma
2. Lichamelijke processen
Zoals:
- verhoogde hartslag en bloeddruk
- oppervlakkige ademhaling
- verhoogde cortisolaanmaak
3. Sociale factoren
Denk aan:
- financiële zorgen
- mantelzorg
- relatieproblemen
- hoge werkdruk
- gebrek aan steun op het werk
Deze drie systemen beïnvloeden elkaar continu — en samen veroorzaken ze chronische stress.
Hoe de vicieuze cirkel ontstaat
Rebecca geeft een herkenbaar voorbeeld:
“Als je onzeker bent en niet assertief, en je bent je weinig bewust van de signalen die je lichaam je geeft (psyche), dan werkt dit door in de relatie met je leidinggevende. Je zegt geen ‘nee’ als je er extra taken bijkrijgt omdat een collega ziek is. Dit zorgt voor meer afgifte van cortisol, waardoor je lichaam te lang in een staat van paraatheid verkeerd (lichamelijk). Hierdoor kun je moeilijk ontspannen, heb je meer pieker gedachten, maak je minder melatonine aan en slaap je slechter. Concentratieboog neemt af, op het werk moet je een tandje bijzetten om alle doelen te halen. Waardoor je nog meer cortisol aanmaakt, etc…”
Gevolg:
- je ontspant minder
- je piekert meer
- je slaapt slechter
- je concentreert slechter
Daarna moet je harder werken om alles af te krijgen → nóg meer stress → nóg slechter herstel.
Zo ontstaat een zichzelf versterkende cirkel.
In deze benadering is burn-out geen ziekte zoals griep en ook geen logisch eindpunt van één oorzaak.
Burn-out is het resultaat van een ontregeld systeem. Oftewel: een systeemcrisis.
Wat er in je lichaam gebeurt bij chronische stress, burn-out
Bij langdurige stress raakt het stresssysteem ontregeld:
- het sympathische zenuwstelsel (gaspedaal, actie) blijft overactief
- het parasympathische zenuwstelsel (rempedaal, herstel) wordt onderactief
Je lichaam blijft continu “aan”. Het weekend is dan niet meer genoeg om te herstellen van de werkweek.
Gevolgen
- ontspannen lukt niet meer
- slechter slapen
- piekergedachten
- concentratieproblemen
- verminderde prestaties
Om dit te compenseren ga je vaak nog harder werken — waardoor de cirkel zichzelf versterkt.
Het kantelpunt naar burn-out
Als stress lang genoeg aanhoudt en herstel uitblijft, ontstaat een kantelpunt.
Dan kan een relatief kleine gebeurtenis — een auto die niet start, een collega die te laat is, een opmerking — het hele systeem laten instorten, zowel lichamelijk als psychisch.
Dat moment noemen we burn-out.
De belangrijkste les uit het onderzoek over chronische stress
Chronische stress heeft een biopsychosociale oorzaak:
lichaam, geest en omgeving beïnvloeden elkaar voortdurend.
Waar het om draait zijn de vele interacties tussen de sociale context, het lichaam en de psyche. Niet losse oorzaken, maar feedbackloops tussen onze biologie, psychologie en omgeving bepalen of iemand veerkrachtig blijft, of richting een kantelpunt beweegt.
Bijvoorbeeld:
financiële zorgen → verhoogde hartslag → sociale activiteiten afzeggen → eenzaamheid → meer stress
Zo ontstaat een neerwaartse spiraal.
Wat kun je doen om chronische stress te voorkomen?
Herstel begint veel eerder dan mensen denken — namelijk bij de eerste signalen.
Let op als je:
- al maanden slechter slaapt
- moeilijk ontspant
- langer over taken doet
- vaker fouten maakt
Dan vraagt je lichaam niet om doorzetten, maar om bijsturen.
Praktisch betekent dat
- Een afspraak afzeggen, een grens aangeven, iets níet doen.
- Plan niet alleen je to-do’s, maar juist ook je to-rest.
- Ga je leven zo in te richten dat het beter bij jou past
En misschien wel het belangrijkste inzicht:
Laat je lichaam weer leidend worden in plaats van je hoofd.
Je hoofd wil presteren.
Je lichaam wil herstellen.
Herstel begint wanneer je daarnaar leert luisteren.
Bronnen
Burn-out Survival Podcast aflevering 48 ‘Chronische stress en burn-out’ met Rebecca Vandenabeele
Samenvatting artikel Burn-out is een systeemcrisis (CSR Centrum)
Hongerig naar meer blogs?
Waarom ‘gezond perfectionisme’ een mythe is
Burn-out preventie en herstel – Wrap-up 2025 Burn-out Survival Podcast