Veel mensen denken dat perfectionisme simpelweg betekent dat je hard je best doet of streeft naar het beste. Maar volgens Marjon Bohré, organisatiepsycholoog en auteur van De Perfectieparadox, brengt perfectionisme je eerder verder van huis dan dat het je iets oplevert.
Perfectionism is not the same thing as striving for excellence. It’s a shield.
– Brené Brown, The Gifts of Imperfection
Volgens onderzoeker Brené Brown is perfectionisme geen streven naar groei, maar een beschermingsmechanisme. Als ik alles perfect doe, kan niemand me afwijzen. Klinkt logisch, toch? Maar het is een misleidend patroon.
Als je nog steeds denkt dat perfectionisme eigenlijk een goede eigenschap is, laat deze blog je dan wakker schudden.
Wat is perfectionisme echt?
Perfectionisme wordt vaak verward met ambitie of hard je best doen. Maar het is géén gezonde drive om te groeien.
Psychologisch gezien bestaat perfectionisme uit twee kernaspecten:
- Streven naar onhaalbare idealen – Het is nooit goed genoeg. Het moet altijd beter.
- Overmatige zorgen over het oordeel van anderen – Wat als ze me niet goed genoeg vinden? Wat als ik faal?
Het perfectionistische patroon fluistert:
“Als ik het perfect doe, word ik niet afgewezen.”
Het gaat dus niet over inzet – het gaat over angst. Over de diepe overtuiging dat fouten maken betekent dat je niet goed genoeg bent.
Er zit een pijnlijke voorwaarde onder:
“Als ik presteer, mag ik er zijn. Dan ben ik het waard. Dan hoor ik erbij.”
En precies dát maakt perfectionisme zo uitputtend. Het draait niet om wat je doet, maar om wie je denkt te moeten zijn.
De drie gezichten van perfectionisme
Perfectionisme kent verschillende vormen:
- Zelfgericht perfectionisme – Je stelt extreem hoge eisen aan jezelf.
- Sociaal voorgeschreven perfectionisme – Je denkt dat anderen verwachten dat jij perfect moet zijn.
- Op anderen gericht perfectionisme – Je legt diezelfde hoge eisen op aan anderen.
Achter elk van deze vormen schuilt dezelfde angst: niet goed genoeg zijn.
Waar komt perfectionisme vandaan?
Perfectionisme ontstaat zelden uit het niets. Vaak is het een patroon dat zich vroeg in je leven heeft ontwikkeld:
- Opvoeding & voorbeeldgedrag – Als je ouders of verzorgers te hoge eisen stelden aan zichzelf en/of aan jou, heb je dit waarschijnlijk (onbewust) overgenomen.
- Gebrek aan onvoorwaardelijke bevestiging – Je werd gewaardeerd om wat je deed, niet om wie je was.
- Pestgedrag of sociale uitsluiting – ‘Jezelf zijn’ voelde niet veilig. Dus leerde je je aanpassen, perfectioneren.
- Maatschappelijke druk – Sinds de jaren 80 heerst het idee dat alles maakbaar is. Dus als iets mislukt, is het ‘jouw schuld’.
- Vergelijkingscultuur – Social media, prestaties, uiterlijk, carrière… je vergelijkt jezelf voortdurend met een ideaal dat niemand haalt.
Het resultaat? Al jong ontstaat het idee:
“Als ik maar perfect ben, dan hoor ik erbij.”
Wat doet perfectionisme met je gezondheid?
Perfectionisme is vermoeiend. Continu ‘aan’ staan, piekeren, uitstellen, twijfelen, niet los kunnen laten. Dat heeft gevolgen:
- Chronische stress
- Slecht slapen
- Spierspanning, nek- of rugklachten, hoofdpijn, buikpijn
- Hoge bloeddruk, hoge hartslag
- Onvermogen tot ontspanning
- Burn-outverschijnselen
Let op: niet iedereen met perfectionistische trekken krijgt een burn-out, maar er is wél een aantoonbare link.
Our greatest glory is not in never falling but in rising every time we fall. Confucius
Hoe kom je los van perfectionisme?
Er is geen quick fix of magisch stappenplan. Maar er zijn vaardigheden die je helpen het patroon te doorbreken:
- Zelfcompassie – Praat tegen jezelf zoals je tegen je beste vriend(in) zou doen.
- Bewustwording – Herken: dit is een patroon, geen karaktertrek. Je hebt het geleerd, en je kunt het afleren.
- Durven falen – Zie fouten als onderdeel van het leven; zonder fouten geen groei
- Vertrouwen ontwikkelen – Richt je op wie je wílt zijn, niet op wat anderen vinden.
- Luisteren naar je lichaam – Gespannen? Vermoeid? Niet kunnen concentreren? Dat zijn signalen. Geen zwakte: Blijf niet doorgaan maar stop.
- Jezelf zijn – Besteed meer tijd en energie aan dingen die jij leuk vind en minder aan wat je denkt dat hoort
Als je neigt naar perfectionisme, herken je vast die kritische stem in je hoofd – die je eerder onderuit haalt dan oppept. Wat kun je doen om daar anders mee om te gaan?
🚌 ‘The Voice in the Bus’: wie zit er aan het stuur?
Stel je voor: jij rijdt in een bus. Achter je zitten allerlei passagiers: je innerlijke criticus, je perfectionistische ik, je angstige stem, je gekwetste kind, maar ook je moedige, compassie-volle en speelse kanten.
Sommige stemmen roepen hard:
- “Je gaat falen.”
- “Het moet perfect.”
- “Ze zullen je afwijzen.”
We geven die stemmen vaak het stuur. Maar je hoeft ze niet weg te duwen – je hoeft ze alleen niet te laten rijden.
Wie zit er bij jou aan het stuur?
Mag jouw compassie-volle stem ook een keer de weg bepalen?
Leidinggeven aan perfectionisten
Herken je perfectionisme bij je medewerkers? Grote kans dat het de loyale, hardwerkende collega is – die uitstelgedrag vertoont, nooit tevreden is en gespannen blijft door het streven naar perfectie.
Tips voor leidinggevenden:
- Vraag om een concept, niet een eindproduct.
- Deel grote taken op in kleine stappen.
- Wees expliciet in wat goed genoeg is.
- Bevestig regelmatig wat goed gaat.
- Moedig niet harder werken aan, maar help begrenzen.
Tot slot
Perfectionisme is geen kracht. Het is een beschermingsmechanisme. Een vermoeiende strategie die je ooit hielp, maar je nu vooral belemmert.
De goede boodschap? Het is geen vast onderdeel van je persoonlijkheid – het is een aangeleerd patroon. En dus ook: een veranderbaar patroon.
Niet met 10 gouden tips, maar met mildheid, moed en oefening kun je je losmaken van de mythe van perfectie.
🎧 Luister hier naar de Burn-out survival podcast aflevering ‘De perfectieparadox’ met Marion Bohré
Boekentips
📘 De Perfectieparadox – Marjon Bohré
📘 The Gifts of Imperfection – Brené Brown
Wil je aan de slag met het loslaten van perfectionisme of het ontwikkelen van zelfcompassie?
Neem gerust contact op. Je hoeft het niet alleen te doen.
Meer blogs: Do’s and don’s bij burn-out
Terugval bij burn-out: hoe voorkom je het?